Θέματα

Καλικάντζαροι. Χριστουγεννιάτικοι επισκέπτες!

Από την Μαρία Βόλλη 19 Νοεμβρίου 2010

Διαβάστε στο άρθρο

Συνοδευτική φωτογραφία του άρθρού Καλικάντζαροι. Χριστουγεννιάτικοι επισκέπτες!
Στο μεταίχμιο του χρόνου και των κόσμων οι καλικάντζαροι, τα κακά δαιμόνια του Δωδεκαημέρου (έρχονται την παραμονή των Χριστουγέννων και φεύγουν στα Φώτα), συναντιούνται με πλήθος ονόματα σε διάφορους τόπους, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε γειτονικές βαλκανικές χώρες.

Λυκοκαντζαραίοι (Κυνουρία), σκαλικαντζέρια και σκαλκαντζαραίοι (Λιβαδειά), καρκαντσέλια (Μαγνησία), καλικάντσιαροι (Μήλος), κωλοβελόνηδες (Αθήνα), σκαλικάντζαροι (Σκιάθος), μαντρακούκοι (Κωνσταντινούπολη), καλσάγκαροι (Τήνος), καρκάντζολοι (Κρήτη), Κάηδες (Σύμη), παγανά (Ναύπακτος), καρκάντσαλοι (Καρδίτσα), πλανηταρούδια και πλανήταροι (Κύπρος), καλλισπούδηδες, χρυσαφεντάδοι (Πόντος), παρωρίτες ή παραωρίτες (πριν από το λάλημα του πετεινού), σκαλκαντζαραίοι, σκρικατζέρια, κακανθρωπίσματα, καλιβρούσηδες, καλακάντζουρα, καρκατζέλια, εξαποδώ...

Με παρεμφερή ονόματα υπάρχουν οι καλικάντζαροι και στους βαλκανικούς λαούς: καρακάντζαλε, καρακάντσο, πογάντσιτε (Βουλγαρία) και καρακόντζουλα, καρακόντζα ή κακαρόντσα (Σερβία).

Αν κρίνουμε από τα περισσότερα ονόματά τους, οι καλικάντζαροι είναι κυρίως πνεύματα πονηρά που θέλουν να βλάψουν τους ανθρώπους. Παγανά είναι γενικότερα τα εξωτικά και τα φαντάσματα. Paganus ήταν ο χωρικός, ο αστράτευτος (παγάνα, παγανιά) και στη συνέχεια ο εθνικός και βέβαια o μη χριστιανός. Στα αγγλικά pagan είναι ο ειδωλολάτρης. Και παγανή Κυριακή σημαίνει “η Κυριακή που δεν έχει άλλη γιορτή”. Παγανό αποκαλείται και το αβάφτιστο νήπιο, ενώ πολλοί θεωρούσαν ότι τα βρέφη που πέθαναν αβάφτιστα γίνονταν παγανά, τελώνια και καλικάντζαροι.

Οι παραδόσεις και οι θρύλοι θέλουν οι καλικάντζαροι να παίζουν σπουδαίο ρόλο και να επηρεάζουν σημαντικά τις συνήθειες και τα έθιμα αυτών των ημερών. Σύμφωνα με μια παράδοση που αναφέρει ο λαογράφος Νικόλαος Γ. Πολίτης στο βιβλίο του Παραδόσεις: “Οι Λυκοκατζαραίοι έρχονται από τη γης αποκάτου. Ούλον το χρόνο πελεκάν με τα τσεκούρια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γης. Κόβουν, κόβουν όσο που μενέσκει λιγάκι ακόμα, ως μια κλωνά άκοπο, και λεν “χάισε να πάμε, και θα πέσει μοναχό του”. Γυρίζουν πίσω της Βάφτισης, και βρίσκουν το δέντρον ολάκερον, ακέριον μπίτι. Και πάλε κόβουν, και πάλ’ έρχονται κι ούλο φτόνη τη δουλειά κάνουν”.

Οι καλικάντζαροι, λοιπόν, συμβολίζουν το σκοτάδι και ζουν όλο το χρόνο στα έγκατα της γης, προσπαθώντας να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γη. Όταν είναι πολύ κοντά να το πετύχουν, την παραμονή των Χριστουγέννων, ανεβαίνουν στη γη δημιουργώντας προβλήματα στους ανθρώπους. Η πίστη για τους καλικάντζαρους ως δαιμονικών όντων που ζουν κάτω από τη γη στηρίζεται στην κοσμοθεωρία περί ακινησίας της γης (το γαιοκεντρικό σύστημα, σύμφωνα με το οποίο η γη είναι ακίνητη και γύρω της κινούνται τα άλλα ουράνια σώματα. Η γη είναι προσηλωμένη στο θόλο του ουρανού).

Όλοι μας έχουμε ακούσει παραμύθια και ιστορίες με πρωταγωνιστές αυτά τα πονηρά πλάσματα, τα μαύρα σαν κατράμι, που τις μέρες του Δωδεκαήμερου κάνουν ένα σωρό τρέλες. Ο αγαπημένος χριστουγεννιάτικος μύθος ήθελε αυτά τα πλάσματα να τρομάζουν όσους βρουν έξω από τα σπίτια τους, να εμποδίζουν τα ζώα να περπατήσουν, να λερώνουν τα τρόφιμα των νοικοκύρηδων και να κλέβουν γλυκά... Ποια είναι όμως; Από που ξεφύτρωσαν; Γιατί βγήκαν από τα βάθη της γης; Ή μήπως της ιστορίας;