Θέματα

Παιδί και επιθετικότητα!

Από την Κερασούλα Κ. Τζαβαλιά Παιδοψυχίατρος - Ψυχοθεραπεύτρια - Οικογενειακή Σύμβουλος 19 Απριλίου 2013
Συνοδευτική φωτογραφία του άρθρού Παιδί και επιθετικότητα!
Η επιθετικότητα και η αντιδραστική συμπεριφορά αποτελούν το 1/3 των προβλημάτων συμπεριφοράς που αντιμετωπίζουν σήμερα οι ψυχολόγοι και οι παιδαγωγοί. Η επιθετικότητα αναφέρεται πάντα σε συμπεριφορές που έχουν ως στόχο να βλάψουν τον άλλο. Αν δεν υπάρχει αυτή η πρόθεση, όση ζημιά κι αν προκαλεί μια συμπεριφορά, δεν μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε ως επιθετική.

Οι περισσότεροι σήμερα επιστήμονες (κοινωνιολόγοι, ψυχολόγοι, παιδαγωγοί) αποδέχονται ότι η επιθετικότητα αποτελεί ένα πολύ ευρύ φάσμα επιθετικών τρόπων συμπεριφοράς καταστρεπτικού χαρακτήρα, που εκδηλώνονται με λόγια ή με πράξεις ή ακόμη και με τη σιωπή και κατευθύνονται συνειδητά ή ασυνείδητα εναντίον διαφόρων αντικειμένων ή και ανθρώπων, ζώων ή ακόμη και εναντίον του ίδιου του ατόμου. Έχουν δε σημείο αναφοράς τους τον κοινωνικό χώρο, αποτελούν επομένως, κοινωνιολογικά, κοινωνικές πράξεις.

Αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της επιθετικής συμπεριφοράς

Πρέπει οι γονείς να έχουν πάντα υπόψη τους ότι ένα μεγάλο ποσοστό της επιθετικότητας αποτελεί φυσικό, ωστόσο ενοχλητικό, επακόλουθο της κοινωνικοποίησης του παιδιού. Από τη γέννηση και έπειτα υπάρχουν ατομικές διαφορές ως προς τη διεκδικητικότητα και την παθητικότητα. Σε πολλά παιδιά αυτές οι διαφορές τείνουν να διατηρούνται κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής τους.

Η οργή παρουσιάζεται σε πολλά νεογέννητα, το βρέφος δεν ανέχεται να ανατρέπονται οι επιθυμίες του και έχει την τάση να επιτίθεται όταν απογοητεύεται. Στα μικρά παιδιά οι εκδηλώσεις θυμού δεν κατευθύνονται σε κάποιο άλλο συγκεκριμένο πρόσωπο, είναι αυτοκαταστροφικής μορφής. Τέτοιες εκδηλώσεις είναι να πηδούν νευριασμένα πάνω - κάτω, να κρατούν την αναπνοή τους, να κοκαλώνουν το σώμα τους, να ξεφωνίζουν, κ.ά.

Αργότερα, εμφανίζεται η εχθρική - εκδικητική συμπεριφορά, η οποία αποβλέπει να προκαλέσει πόνο, βλάβη σε κάποιον άλλον. Και η επιθετικότητα αυτή παρουσιάζει εξίσου μεγάλη ποικιλία. Στα πλαίσια μιας τέτοιας συμπεριφοράς το παιδί μπορεί να σπρώχνει πράγματα, να αρπάζει δυνατά με τα χέρια, να τσιμπάει, να δαγκώνει, να χτυπάει, να επιμένει ανυποχώρητα, κ.ά.

Ένα μικρότερο παιδί μπορεί να δαγκώσει κάποιον, όταν δεν ικανοποιείται η επιθυμία του, ένα μεγαλύτερο παιδί μπορεί να χτυπήσει ή να πετάξει κάτι στο άτομο που το παρεμποδίζει.

Όσο μικρότερο είναι ένα παιδί τόσο εντονότερα απαιτεί την άμεση ικανοποίηση των επιθυμιών του. Και καθώς μεγαλώνει, οι τυχαίες, άσκοπες και χωρίς στόχους συναισθηματικές εξάρσεις αρχίζουν να εμφανίζονται όλο και πιο σπάνια και η επιθετικότητα, δηλαδή η αντεκδίκηση να γίνεται πιο συχνή.

Δεν είναι εύκολο για τα μικρά παιδιά να μάθουν να περιμένουν υπομονετικά, να ζητούν κάτι ευγενικά, να είναι γενναιόδωρα, να νοιάζονται για τους άλλους και να δείχνουν αυτοθυσία. Προσπαθούν "να περάσει το δικό τους", μαχόμενα με κάθε πρόσφορο τρόπο.

Συνήθως υπάρχει μια σταθερή μείωση στην συχνότητα εξαναγκαστικών συμπεριφορών, από ένα μέγιστο σημείο γύρω στην ηλικία των 2 ετών. Αυτό που συνήθως συμβαίνει είναι ότι με την πάροδο του χρόνου οι γονείς δεν δέχονται πλέον κάποιες συγκεκριμένες εξαναγκαστικές συμπεριφορές, όπως φωνές, κλάματα και ξεσπάσματα νεύρων.

Έτσι οι εν λόγω συμπεριφορές γίνονται στόχος για παρατήρηση και επιβολή κυρώσεων, οπότε με τον τρόπο αυτό ελαττώνονται η ένταση και η συχνότητά τους. Τα παιδιά, λοιπόν, μαθαίνουν εναλλακτικές, κοινωνικά αποδεκτές τακτικές για να εκφράσουν τις επιθυμίες τους και να πετυχαίνουν τους στόχους τους.Επομένως, η εκμάθηση κοινωνικών δεξιοτήτων αποτελεί σημαντικό στοιχείο για τον περιορισμό της επιθετικής συμπεριφοράς.

Έως την ηλικία των 4 ετών έχει σημειωθεί ουσιαστική βελτίωση στην ικανότητα του παιδιού να ασκεί αυτοέλεγχο απέναντι στις δυσάρεστες εντολές των γονέων, να συγκρατεί την καταστροφικότητά του και τις προσπάθειές του να εξαναγκάσει τους άλλους με επιθετικό τρόπο.

Έως την ηλικία των 5 ετών τα περισσότερα παιδιά έχουν κατορθώσει να επιδεικνύουν λιγότερο αρνητισμό, λιγότερη μη συμμόρφωση και λιγότερες αρνητικές σωματικές ενέργειες σε σύγκριση με τα μικρότερα. Υπάρχει μείωση των ξεσπασμάτων θυμού.

Παρόλα αυτά στην ηλικία των 9, περισσότερο από το 50% των αγοριών, αλλά μόνο 30% των κοριτσιών, έχουν αρκετά συχνά εκρήξεις οργής.

Διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών στην επιθετικότητα

Τα αγόρια, από το 2ο κιόλας έτος της ζωής τους, είναι, κατά μέσο όρο, πιο επιθετικά από ότι τα κορίτσια. Εμφανείς, επίσης, είναι και οι διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα δύο φύλα εκδηλώνουν την εχθρότητά τους.

Στα κορίτσια η επιθετικότητα εκδηλώνεται συνήθως με λεκτικές επιθέσεις και συχνά παρατηρείται το φαινόμενο να στρέφουν την επιθετικότητά τους στον ίδιο τους τον εαυτό, μέσα από ενέργειες αυτοτιμωρίας και πρόκλησης αυτο-ζημίας. Αντίθετα, τα αγόρια εκδηλώνουν την επιθετικότητά τους, στρέφοντάς την κυρίως προς άλλα αγόρια μέσα από πράξεις βιαιοπραγίας.

Μερικές από τις διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών, ως προς την επιθετικότητα, μπορεί να οφείλονται στο γεγονός ότι οι γονείς έχουν την τάση να αποδοκιμάζουν περισσότερο τα κορίτσια παρά τα αγόρια που παρουσιάζουν επιθετική συμπεριφορά, επειδή, στην κοινωνία μας υποτίθεται ότι τα κορίτσια ενσαρκώνουν το ρόλο (του να υπακούουν) του ευαίσθητου πλάσματος που πρέπει σταθερά να προσφέρει αγάπη και στοργή.

Επειδή, όμως, η κοινωνία θέλει τους άνδρες απαιτητικούς διεκδικητές, οι γονείς έχουν την τάση να επιδοκιμάζουν την επιθετική συμπεριφορά των αρσενικών παιδιών τους, και να την θεωρούν συστατικό στοιχείο "ανδροπρέπειας". Τις περισσότερες φορές οι γονείς δεν έχουν επίγνωση της "ενισχυτικής" τους αυτής συμπεριφοράς.